Diario libertario de lugo e galaxia

Unha mirada anarquista á autonomía zapatista

29/01/2014
20:34
En agosto pasado, o EZLN nunha nova iniciativa, desas que buscan dialogar con l@s otr@s que somos, convocou a quen quixera asomarse un pouco á realidade dos pobos zapatistas, coñecer de primeira man cales foron os seus logros, e todo iso que amerita coñecerse dos movementos, e experiencias de resistencia. Acudín en calidade de perfecto "don ninguén", co fin de coñecer un pouco máis a súa loita, os seus procesos, e entender iso que din os zapatistas que é a liberdade, segundo a concepción que eles e elas construíron.
 
En primeira instancia, hei de dicir que me reivindico anarquista, e asumo que é necesario loitar en contra este monstro social, político e económico baseado na dominación, nas súas diferentes formas e cores: Política, a partir do Estado e as súas institucións que se impoñen sobre os grupos humanos; económica, a partir da lóxica de explotación e alienación do traballo, imposta a partir da propiedade privada; social-cultural, pois dentro das nosas dinámicas sociais e concepcións culturais, a dominación está inmersa no como nos relacionamos e concibimos, unh@s con outr@s. Anarquista porque creo que podemos construír unha dinámica social, fóra de calquera dominación, onde nos relacionemos en equidade, liberdade, apoio mutuo, onde tod@s poidamos ser don@s das nosas vontades, capacidades, traballo, procesos sociais, formas organizativas, é dicir, que poidamos construír un mundo libre, ese que se di que levamos nos nosos corazóns", ese que se di "que está a crecer neste mesmo instante".
 
Esa liberdade, que dende a perspectiva anarquista é eminentemente social, que non pode existir como unha mera liberdade individual, senón que require ser unha liberdade igual para tod@s, onde a expresión individual dela, é reflexo e complemento da igual liberdade do outr@, esa liberdade non é posible mentres existan os aparatos e dinámicas de dominación, onde unhas/uns se apropian das decisións e vontades, capacidades organizativas, creativas, produtivas, do traballo mesmo de l@s máis que somos acá abaixo, e nese sentido, nos erguemos, loitamos en contra deste sistema político, económico, sociocultural.
 
Moit@s, propios e estraños, poderán preguntar que fai un anarquista querendo coñecer un proceso dunha organización vertical, de "orixes" marxistas, onde é obvia a presenza dunha organización militar xerárquica? A verdade é que dende a aparición do EZLN non foron poucos l@s anarquistas que se achegaron, simpatizado ou solidarizado coa loita zapatista, nin son un caso especial, nin son o único, sen que isto sexa unha contradición, nin implique unha renuncia á nosa afirmación como anarquistas, nin un deixar de lado as críticas a modelos baseados en formas autoritarias, pero tampouco crendo coa potestade de sinalar aos non anarquistas como impuros e herexes da liberdade, senón asumindo, que como anarquistas, non podemos nin queremos impoñer a nosa posición os/as outr@s, nin dicir que "só o meu anarquismo é válido e verdadeiro". Pero estas liñas non son para expoñer as relacións e visións do anarquismo fronte a outras formas de loita, senón para falar da experiencia de ter asistido á Escuelita Zapatista, a tratar de coñecer que é a liberdade segundo os e as zapatistas.
 
Non vou relatar a miña experiencia da viaxe nin os seus avatares, nin se se nos ponchó unha lamia, ou se nos caemos ben, que non é que non teña a súa validez, pero creo que hai cousas máis importantes que compartir, aínda que sexa de xeito superficial. Non é a primeira vez que me acheguei a territorio zapatista a escoitar a súa palabra e experiencia de loita, tampouco son un amplo coñecedor do zapatismo, coñezo o suficiente para saber, e recoñecer, que é un dos esforzos de loita con máis importancia actualmente, a pesar de poder ter desacordos co zapatismo.
 
Que significo para min como anarquista a experiencia da Escuelita?
 
Para empezar, implicou coñecer ao zapatismo dende outra óptica, dende dentro mesmo, non nun acto masivo, a pesar de que si foi masivo, pero non en presenza das figuras emblemáticas do zapatismo (tan queridas ou odiadas por uns/unhas e outr@s, que centran a súa atención nos personaxes visibles), é dicir, non estaba o "Sup Marcos", que acostuma espertar as paixóns ou os odios, segundo quen lle mire e oia. Non estaba o CCRI, nin a CG do EZLN[1], polo que a pesar de ser en si mesmo un evento masivo, foi moito máis íntimo, non a partir de discursos que se prestan a que un non faga caso, ou non entenda ou non queira entender.Tratouse de algo máis profundo ao meu parecer, non mellor, nin peor, non máis ou menos verdadeiro, senón máis profundo, foi ir e ver con propios ollos, sentir coas túas propias mans, escoitar das voces que fan ao EZLN, a dos seus pobos, vivir, aínda que por poucos días o que é a construción da súa autonomía, a loita cotiá, esa que é a profundidade da loita zapatista en si mesma. É dicir, experimentar de preto, en directo ao zapatismo, un " que non lle digan, que non lle conten," un "para que non digan que o zapatismo é o que vostedes queren entender dende a academia, dende a súa política, ou dende as súas formulacións, veñan, coñezan e constaten dende nós mesmos, dende as comunidades zapatistas mesmas,": "ISTO é o Zapatismo".
 
Así, neste proceso íntimo, directo, fóra dos reflectores, e as multitudes, é que puidemos, os que fomos e os que irán, coñecer un pouco mellor ao zapatismo, as/os zapatistas, entendelos, aprendelos, recoñecelos, e ver paralelismos entre a formulación anarquista e o proceso zapatista. Non que se poida dicir que o zapatismo é case-case anarquista, nin ao revés, non que se poida dicir somos o mismito mero, sen diferenzas, sen diverxencias,", senón entendendo que o proceso zapatista, é xusto iso, zapatista, é seu, construíuse na súa cotianidade, nas súas comunidades.
 
Encontrei paralelismos, pontes que se comparten, formulacións, prácticas zapatistas, que me remiten cara ás propostas anarquistas, non porque os zapatistas os retomasen dos libros de Proudhon, Bakunin, Kropotkin, Malatesa, Goldman e outr@s pensadores anarquistas, senón que son resultado da súa propia experiencia e teoría, que como din eles se fai na práctica.
 
Destas pontes de encontro, entre un e outra formulación, podería resaltar a importancia da democracia e a acción directa, ese binomio fundamental no anarquismo, que remite cara á responsabilidade e potestade que temos de ser donos das nosas decisións, capacidades organizativas, en colectivo, de tomar nas nosas mans a nosa historia, os nosos procesos sociais, sendo nosotr@s mism@s os responsables de levar á acción as devanditas decisións sen esperar a decisión, nin a intromisión dun terceiro externo. Este é un dos principios fundamentais do anarquismo como proposta revolucionaria social, e ao falar co compañeiro ao que me asignaron, coa súa familia, con outras persoas na comunidade, quédame claro, a importancia da democracia directa no actuar zapatista, na organización das súas autoridades e gobernos autónomos, nas súas formas de tomar as decisións, a partir das súas asembleas, comunitarias, municipais, ou zonais, onde se intenta construír decisións por consensos, encontrando solucións nas que o colectivo este de acordo, entendéndose entre os que teñen unha e outra postura e propostas, e da man desta, a responsabilidade de actuar dende eles mesmos para solucionar un problema, autoxestionándose as súas necesidades.
 
Outro paralelismo encontrado, foi a insistencia da inexistencia de receitas, polo que as solucións parten da experiencia propia da comunidade, do grupo, a base de experimentar cual é a mellor forma de resolver as situacións, sen impoñerse sobre o/a otr@, a partir dunha serie de principios, onde se expresa claros paralelismos (máis alá de certas palabras como "mandar e "obedecer"): Servir e non se servir; Representar e non suplantar; Construír e non destruír; Obedecer e non mandar; Propoñer e non impoñer; Convencer e non vencer; Baixar e non subir. Estes sete principios zapatistas, en voz de eles/elas mism@s, son a guía esencial para as autoridades comunitarias, municipais, zonais, e a toma de decisións.Un tema de interese para min é como se construían os consensos, despois de varios exemplos, o compañeiro que foi o meu mestre, resumía "takal takal", é dicir "pouco a pouco", con paciencia, convencendo, experimentando, encontrando entre tod@s a forma de que tod@s quedemos satisfeit@s, como compañeir@s, intentando entender os outros, sen impoñernos.
 
Outro tema, foi o da concepción do "bo goberno". Dende a concepción anarquista, non pode existir un "bo goberno", o goberno en si mesmo é unha institución de dominación política, non obstante, habemos de recordar que esta concepción anarquista de "goberno" devén da concepción occidental-capitalista, que é inseparable da concepción do Estado. Entre o mundo indíxena, aínda que se usen palabras iguais, como goberno e autoridade, estas teñen unha concepción distinta, propia que non se relacionan coas concepcións occidentais que cargamos e nas que fomos formados. O "bo goberno", dicíame o mestre, e explicábame o Votán, é aquel que está formado polo pobo, o que non manda, senón o que obedece o que di a comunidade, o pobo. A concepción de goberno indíxena zapatista, é xusto a do pobo organizándose, decidindo, actuando, cuxos representantes: as súas autoridades e os seus órganos de goberno autónomo, son elixidos en asembleas, e todas as accións destes, son sometidas a aprobación e revisión por parte das devanditas asembleas, nos que residen as decisións.
 
Un paralelismo máis, é a importancia á acción colectiva, pois l@s zapatistas, asumen que construír o que fai falta construír, é unha responsabilidade colectiva, non se pode esperar que alguén máis, ou uns cantos fagan as cousas. Nas comunidades zapatistas o traballo colectivo está dirixido cara a cubrir unha necesidade colectiva, nestas actividades non só constrúese un ben colectivo, senón que se reforza a comunidade mesma.
 
Entre os pobos zapatistas existen moitas formas de resolver unha situación, ou enfrontar un problema. Non existe pois unha receita única, nin organizativa, nin de forma de tomar decisións, nin de forma de levalas a cabo. Cada pobo, cada rexión, cada municipio, cada zona, constrúe mediante a experiencia estas cuestións, recoñecendo sen maior problema que hai cuestións que non saben como resolvelas, ou como se resolverían cando se presenten, asumindo que os erros son necesarios para aprender deles, así, danse modelos de organización diversos, formas de resolver as situacións diferentes dunha a outra comunidade, e un intercambio de experiencias, para compartir entre eles os como resolver, recoñecendo sempre que non están exentos de erros, e que destes se aprende construíndo, no actuar, directo, vivo, constante, a partir da experiencia propia e específica, en colectivo, sen impoñerse unhas/uns sobre outr@s.
 
Por último, nas comunidades zapatista, vívese un proceso de transformación que habita dende o máis profundo, é dicir, dende a súa cotianidade, dende os seus pobos mesmos, e asumen, di o compañeiro que foi mestre, que hai moitas cousas que non lograron. Conseguiron construír o seu modelo e o seu sistema educativo, dende eles mesmos, dende a súa propia historia; o seu sistema de saúde, onde non fai falta un título para servir á túa comunidade, e onde o teu coñecemento non se fai un vehículo de superioridade, e asimetría social, senón un vehículo do benestar colectivo. Construíron as súas formas propias de goberno e autoridade, moi dende eles, que reside nos pobos, na democracia directa, que se acompaña sempre da acción directa, avanzaron nunha transformación cultural, respecto a prácticas e concepcións patriarcais, dende a propia experiencia e aspiracións das mulleres zapatistas, non dende unha concepción occidental feminina académica, europea, ou citadina, senón dende elas mesmas, transformando prácticas que estaban e están arraigadas culturalmente. Neste tema é cando o compañeiro mestre, de idade avanzada, home, indíxena, asume que como pobos lles falta cousas por avanzar, recoñece os seus limitantes, e que a forza do pulo das compañeiras puideron ter avances, para eliminar o machismo, a violencia, "takal takal, non todo de por si", di, pero recoñece o que el avanzou como home, e o que a comunidade avanzou ao respecto, unha transformación cultural profunda, á que di "de por se toda vía falta".En suma, como anarquista, sigo tendo puntos de diverxencia fronte ao zapatismo, asumo que non é anarquismo, nin o será, entendo que é un proceso propio, que se constrúe dende a súa experiencia, onde obviamente poden haber concepcións ou prácticas coas que disento como anarquista, pero asumo que a miña idea e concepción dunha revolución, e dunha sociedade libre de dominación e explotación, non é sido e pode ser imposta ós/ás outr@s, nin idéntica, non por isto incapacítome de darme a posibilidade de coñecer outros esforzos de loita, recoñecelos a súa valía, non en medida de que tanto se parezan á miña formulación, senón en medida de ser proxectos e procesos propios de quen os constrúe. Estes puntos de diverxencia, non impiden que recoñeza, que respecte o seu proceso de resistencia e loita, nin que encontre paralelismos entre unha e outra forma, paralelismos que non parten de ser idénticos e ter a mesma orixe, senón que na construción se fan dalgunha forma similares nalgúns puntos.
 
En suma, e para finalizar. Son anarquista, claramente estou convencido de que se pode construír unha sociedade libre de dominación e explotación, non concordo con dinámicas xerárquicas, nin autoritarias, e esa é a miña afirmación, a miña concepción do como se pode construír esa sociedade libre, pero como anarquista, a miña idea non ten que ser a mesma que a de l@s demais, abóndame que en primeiro instancia sexan procesos de resistencia sociais, construídos a partir das concepcións propias, recoñezo algúns paralelismos coa proposta e práctica zapatista, e recoñezo as diverxencias, ou diferenzas. Isto, non me fai ser menos anarquista, nin a eles menos zapatistas.
 
Ao final, como dicía o Malatesta, non son dono da verdade, nin do método infalible, cada quen constrúe os seus propios procesos, e estes coinciden e/ou diverxen nalgúns puntos. Os puntos de coincidencia irmándannos, os de diverxencia póñennos en fronte un reto de aprender entre compañeir@s a respectarnos mutuamente.
 
Non é cuestión de ter razón ou non: é cuestión de liberdade, liberdade para todos, liberdade para cada un sempre que non viole...la igual liberdade dos demais. Ninguén pode xulgar de xeito seguro quen ten razón ou, non quen está máis preto da verdade, e que vía conduce mellor ao maior ben para cada un e para todos. A liberdade constitúe o único medio para chegar, mediante a experiencia, ao verdadeiro e ao mellor"
 
Non omito as diverxencias, nin a parte da orixe do EZLN que devén da tradición marxista, máis isto non fainos inimigos per se, ante todo intento situar os puntos de encontro, que poden posibilitar alianzas en contra do sistema de dominación e explotación estatal e capitalista, e reivindico a diversidade de propostas rebeldes, revolucionarias, pois como anarquista estou en contra dos "purismos" ideolóxicos, dos pensamentos únicos e homoxeneizadores, e iso me obriga a recoñecer e respectar outros esforzos, sempre que non se impoñan, nin intenten dominar.
 
A diferenza non implica que non poida aprender algo, por pouco ou moito que sexa deses outros proxectos, propostas, prácticas e formulacións, e vale dicir, que l@s anarquistas podemos, se quixésemos, aprender moito, non só do zapatismo, senón doutros procesos sociais, e viceversa. Pensar o contrario sería pensarnos "rematados", "totais", coma se estivésemos exentos por nomearnos anarquista de prácticas e concepcións de dominación, nas nosas familias, círculos de amizades, laborais, coa parella, nos nosos propios colectivos, e organismos.
 
Ao final, parto de que polo menos eu, como intento de anarquista, se teño que aprender moito, que coñecer, e recoñecer, e neste sentido, a Escuelita Zapatista abre esta posibilidade de achegamento, de coñecemento e recoñecemento, que tanto nos fai falta.
 
Atte.
 
Un, deses da bandeira negra, con á circundada.
 
 
[1] No é que non estivesen presentes, senón que nas comunidades, a compartición, non estaba a cargo deles, senón das comunidades directamente. Aínda que hai que aclarar, que ao ser un evento do EZLN, é un evento onde están presentes todos os compoñentes do EZLN dunha ou outro xeito. Cando digo "non" estaba o CCRI nin a CG do EZLN", refírome só a que nas comunidades, nas conversacións diarias non era con eles directamente.
 
Sección: