Diario libertario de lugo e galaxia

Sobre o fenómeno dos traballos absurdos

03/10/2014
13:53

Bullshit Jobs[Traducción do artigo orixinal On the Phenomenon of Bullshit Jobs, escrito por David Graeber.]

No ano 1930, John Maynard Keynes predeciu que, para finais de século, a tecnoloxía avanzaría o suficiente como para que países como Gran Bretaña ou os Estados Unidos conseguisen unha semana laboral de 15 horas. Hai moitas razóns para crer que estaba no certo. En termos tecnolóxicos, somos moi capaces diso. E con todo non ocorreu. En lugar diso a tecnoloxía estivo dirixida, no mellor dos casos, a descubrir formas de facernos traballar máis a todas. Para lograr isto tivéronse que crear empregos que son, de feito, inútiles. Gran cantidade de persoas, en Europa e Norteamérica en particular, pasan toda a súa vida laboral desempeñando tarefas que, no fondo, creen que realmente non é necesario levar a cabo. O dano moral e espiritual que resulta desta situación é profundo. É unha cicatriz na nosa alma colectiva. Con todo, prácticamente ninguén fala diso.

Por que a utopía prometida por Keynes -aínda se esperaba con impaciencia nos 60- nunca se materializou? A explicación máis común actualmente é que non imaxinou o incremento masivo do consumismo. Ante a elección entre menos horas e máis xoguetes e praceres, colectivamente escollemos a segunda. Isto preséntanos unha bonita historia moralista, pero un momento de reflexión mostra que non pode ser certa. Si, fomos testemuñas da creación dunha interminábel variedade de novos traballos e industrias desde os anos 20, pero moi poucos teñen algo que ver coa produción e distribución de sushi, iPhones ou calzado de marca.

Entón, cales son exactamente eses novos traballos? Un informe recente que compara o emprego nos Estados Unidos entre 1910 e 2000 dános unha idea clara (e engado, repítese case exactamente no Reino Unido). Ao longo do século pasado, o número de traballadoras empregadas como persoal de servizo doméstico, na industria e no sector agrícola caeu de forma dramática. Ao mesmo tempo, profesionais, directivos, administrativos, comerciais, e traballadores de servizos triplicáronse, crecendo dun cuarto a tres cuartos do emprego total. Noutras palabras, os traballos produtivos, xusto como se predeciu, foron amplamente automatizados (ata si contamos aos traballadores da industria globalmente, incluíndo ás masas traballadoras na India e China, devanditos traballadores seguen sen estar preto de ser a gran porcentaxe da poboación mundial que eran antes).

Pero en lugar de permitir unha redución masiva de horas de traballo que deixase liberdade á poboación mundial para se dedicar aos seus propios proxectos, afeccións, visións e ideas, vimos a inflación non tanto do sector servizos como do sector administrativo, incluíndo a creación de novas industrias enteiras como a dos servizos financeiros ou o telemarketing, ou a expansión sen precedentes de sectores como o do dereito empresarial, a administración educativa e sanitaria, os recursos humanos e as relacións públicas. E estas cifras nin sequera reflicten a todas aquelas persoas cuxo traballo consiste en proporcionar soporte administrativo, técnico ou de seguridade para estas industrias, ou, aínda máis, todo un sinfín de industrias secundarias (lavado de cans, repartidores nocturnos de pizza), que só existen porque todo o mundo pasa a maioría do seu tempo traballando en todo o demais.

Estes son aos que eu propoño chamar: traballos absurdos.

É coma se alguén estivese por aí inventando traballos inútiles só coa intención de manternos a todos traballando. E aí, precisamente, radica o misterio. No capitalismo, isto é precisamente o que se supón que non pasa. Por suposto, nos vellos e ineficientes Estados socialistas como a Unión Soviética, onde o emprego era considerado tanto un dereito como un deber sagrado, o sistema inventou tantos postos de traballo como era necesario (isto é polo que nos grandes almacéns soviéticos facían falla tres empregados para vender un anaco de carne). Pero, desde logo, este é o tipo de problema que a competencia no mercado se supoñía que solucionaba. De acordo coa teoría económica, polo menos, o último que unha empresa con fins lucrativos fará é pagar diñeiro a traballadoras á que realmente non precisa empregar. Con todo, dalgún xeito, isto ocorre?

Malia que as empresas poden facer implacábeis reducións de persoal, os despedimentos e as presións caen sempre sobre a xente que realmente está facendo, movendo, reparando e mantendo cousas; por unha estraña alquimia que ninguén pode explicar, o número de burócratas asalariados no fondo parece aumentar, e máis e máis empregados vense a si mesmos, en realidade de forma non moi diferente aos traballadores soviéticos, traballando 40 ou ata 50 horas con papeleo, pero traballando efectivamente 15 horas xusto como predeciu Keynes, xa que o resto do seu tempo pásano organizando e asistindo a cursos de motivación, actualizando os seus perfís de Facebook ou descargando series de TV.

A resposta, obviamente, non é económica: é moral e política. A clase dirixente deuse conta de que unha poboación feliz e produtiva con tempo libre é un perigo mortal (pensa no que comezou a suceder cando isto aínda se empezaba a achegar nos 60). E, doutra banda, a sensación de que o traballo é un valor moral en si mesmo, e que calquera que non estea disposto a someterse a algún tipo de intensa disciplina laboral durante a maioría das súas horas de vixilia non merece nada, é extraordinariamente conveniente para eles.

Unha vez, ao contemplar o crecemento aparentemente interminable de responsabilidades administrativas nos departamentos académicos británicos, ocorréuseme unha posíbel visión do inferno. O inferno é un grupo de individuos que se pasan a maioría do tempo traballando nunha tarefa que non lles gusta e para a que non son especialmente bos. Digamos que foron contratados por ser excelentes ebanistas, e entón descobren que se espera deles que pasen unha gran parte do tempo fritindo peixe. A tarefa non é realmente necesaria, ou polo menos hai un número moi limitado de peixe que é necesario fritir. Pero, dalgún xeito, todos obsesiónanse tanto co rancor ante a idea de que algúns dos seus compañeiros de traballo poderían dedicar máis tempo a fabricar mobles, e non a cumprir a súa parte correspondente de fritir peixe, que en pouco tempo hai interminábeis cheas inútiles de peixe mal cociñado acumulándose por todo o taller, e é ao único que se dedican.

Creo que esta realmente é unha descrición precisa da dinámica moral de nosa propia economía.

Ben, son consciente de que cada argumento vai ter obxecións inmediatas: quen es ti para dicir que traballos son realmente necesarios? De todos os xeitos, que é necesario? Ti es profesor de antropoloxía, que necesidade hai diso? (E de feito moitos lectores de prensa sensacionalista entenderían a existencia do meu traballo como a definición precisa de gasto social despilfarrado.) E a certo nivel, isto é obviamente certo. Non pode haber unha medida obxectiva de valor social.

Non me atrevería a dicirlle a alguén que está convencido de que está facendo unha contribución significativa ao mundo de que, realmente, non o fai. Pero que pasa con aquelas persoas que están convencidas de que os seus traballos non teñen sentido? Non fai moito volvín a contactar cun amigo do colexio ao que non vía desde que tiña 12 anos. Sorprendeume descubrir que, neste tempo, primeiro converteuse en poeta e logo no líder dunha banda de indie rock. oíra algunhas das súas cancións na radio sen ter nin idea de que o cantante era alguén a quen coñecía. El era obviamente brillante, innovador, e o seu traballo indudablemente alegrara e mellorado a vida de xente en todo o mundo. Con todo, logo dun par de discos sen éxito perdera o contrato e, pragado de débedas e cunha filla recentemente nada, terminou, como el mesmo dixo, tomando a opción por defecto de moita xente sen rumbo: a facultade de dereito. Agora é un avogado empresarial que traballa nunha destacada empresa de Nova York. El é o primeiro en admitir que o seu traballo non ten absolutamente ningún sentido, non contribúe en nada ao mundo e, ao seu propio xuízo, realmente non debería existir.

Hai moitas preguntas que un se pode facer aquí, empezando por, que di isto sobre a nosa sociedade, que parece xerar unha demanda extremadamente limitada de poetas e músicos con talento, pero unha demanda aparentemente infinita de especialistas en dereito empresarial? (Resposta: si un 1% da poboación controla a maioría da riqueza dispoñíbel, o que chamamos mercado reflicte o que eles pensan que é útil e importante, non o que pensa calquera outro.) Pero aínda máis, mostra que a maioría da xente con estes empregos no fondo é consciente diso. De feito, non estou seguro de coñecer a algún avogado empresarial que non pensase que o seu traballo era absurdo. O mesmo pasa con case todas as novas industrias descritas antes. Hai unha clase enteira de profesionais asalariados que, se te atopases con eles en festas e admitises que fas algo que podería ser considerado interesante (un antropólogo, por exemplo), quererán evitar por completo falar do seu traballo. Dálles un pouco de alcohol, e lanzarán diatribas sobre o inútil e estúpido que é en realidade o seu traballo.

Hai unha profunda violencia psicolóxica en todo isto. Como pode un empezar a falar de dignidade no traballo cando secretamente sente que o seu traballo non debería existir? Como pode non crear unha sensación de profunda raiba e de resentimento? Con todo unha peculiar xenialidade da nosa sociedade é que os seus dirixentes descubriron unha forma, como no caso dos freidores de peixe, de asegurarse que a raiba se dirixa precisamente contra aqueles que realmente teñen a oportunidade de facer un traballo valioso. Por exemplo: na nosa sociedade parece haber unha regra xeral pola que, canto máis obvio é que o traballo dun beneficia a outra xente, é máis probable que se pague menos por el. De novo, é difícil atopar un baremo obxectivo, pero unha forma sinxela de facerse unha idea é preguntar: que pasaría se toda esta clase de xente simplemente desaparecese? Di o que queiras sobre enfermeiros, basureiros ou mecánicos, é obvio que se se esfumaran como unha nube de fume os resultados serían inmediatos e catastróficos. Un mundo sen profesores ou traballadores portuarios pronto tería problemas, ata un sen escritores de ciencia ficción ou músicos de ska sería claramente un sitio inferior. Non está de todo claro como sufriría a humanidade se todos os CEOs do capital privado, lobbistas, investigadores de relacións públicas, notarios, vendedores telefónicos, alguaciles ou asesores legais se esfumaran de forma similar. (Moitos sospeitan que podería mellorar notabelmente). Con todo, separadamente dun puñado de excepcións (doutores), a norma cúmprese sorprendentemente ben.

Aínda máis perverso é que parece haber un amplo sentimento de que esta é a forma en que as cousas deben ser. Esta é unha das fortalezas secretas do populismo de dereitas. Podes velo cando os xornais sensacionalistas avivan o rancor contra as traballadoras do metro por paralizar Londres durante os conflitos laborais: o mesmo feito de que as traballadoras do metro poidan paralizar Londres mostra que o seu traballo é realmente necesario, pero isto parece ser precisamente o que molesta á xente. É ata máis evidente nos Estados Unidos, onde os republicanos han ter un éxito notable mobilizando o resentimento contra as profesoras escolares, ou as traballadoras do automóbil (e non, significativamente, contra os administrativos escolares ou os xestores da industria do automóbil, quen realmente causan os problemas) polos seus supostos salarios inflados e beneficios. É coma se lles dixeran: chegastes a ensinar a nenos! ou a fabricar coches!, chegastes a ter traballos auténticos! ¿E, por riba, tedes o descaro de esperar tamén pensións de clase media e asistencia sanitaria?

Se alguén deseñase un réxime laboral adecuado perfectamente para manter o poder do capital financeiro, é difícil imaxinar como poderían facer un traballo mellor. As traballadoras reais e produtivas son incansabelmente presionadas e explotadas. O resto está dividido entre un estrato aterrorizado dos, universalmente denigrados, desempregados e un estrato maior a quen se lles paga basicamente por non facer nada, en postos deseñados para facerlles identificarse coas perspectivas e sensibilidades da clase dirixente (xestores, administradores, etc) e particularmente os seus avatares financeiros, pero, ao mesmo tempo, fomentarlles un resentimento contra calquera cuxo traballo teña un claro e innegable valor social. Obviamente, o sistema nunca foi deseñado conscientemente. Xurdiu de case un século de proba e erro. Pero é a única explicación de por que, malia a nosa capacidade tecnolóxica, non estamos todos traballando 3-4 horas ao día.

Sección: