Diario libertario de lugo e galaxia

Entrevista a Guillermo Rendueles

22/04/2014
17:07

Guillermo Rendueles Olmedo (Gijón, 1948) é psiquiatra e ensaísta. A súa obra, sinala Wikipedia, "céntrase na crítica da psiquiatría ortodoxa, na teoría social e na política radical".

Rendueles cursou os seus estudos de bacharelato no mesmo lugar en que naceu, a Academia España de Gijón que dirixía o seu pai, e no Instituto Jovellanos. Dende moi novo recibiu clases do filósofo anarquista José Luis García Rúa e na adolescencia iniciou a súa militancia no Partido Comunista de Asturias.

Licenciado en medicina pola Universidade de Salamanca en 1971 e doutor en medicina pola de Sevilla en 1980 cunha tese sobre a esquerda freudiana, iniciou o seu traballo en 1972 como médico residente no Hospital Psiquiátrico de Oviedo. Participou alí nun movemento antipsiquiátrico que promoveu a transformación da asistencia dos "enfermos mentais"1, o que provocou unha dura represión do goberno franquista e o despedimento da maioría de médicos dese centro. Tras realizar, como represaliado, o servizo militar na illa de La Gomera, continuou participando nos movementos de renovación psiquiátrica no Hospital Psiquiátrico de Ciempozuelos e no Hospital Provincial de Xirona.

Traballa dende 1980 en Asturias como psiquiatra do Insalud. Entre 1980 e 1989 foi profesor asociado na Facultade de Filosofía da Universidade de Oviedo. En 1989 incorporouse como profesor titor de Psicopatoloxía no centro asociado da UNED de Gijón. Foi impulsor da Asociación Española de Neuropsiquiatría, a cuxa directiva pertenceu.

Ten publicacións nunha ducia de libros en diversas editoriais españolas e case unha centena de artigos en distintas revistas. Por algúns deses traballos foi premiado pola Real Academia Española de Medicina (en 1982) e pola Asociación Española de Neuropsiquiatría (en 1983). A principios dos anos noventa, tras estar certo tempo apartado da actividade política, participou nos grupos antimilitaristas que promovían a insubmisión e volveu colaborar con colectivos e medios de comunicación de esquerda. Escribe regularmente no xornal asturiano La Nueva España.

Unha das súas publicacións máis coñecidas, Egolatría, que no seu día foi salientada por Santiago Alba Rico.

 

Se me permite, déixeme iniciar a conversación con algunhas definicións, con algunhas delimitacións conceptuais. Que tipo de enfermidades mentais trata a psiquiatría?

Nalgunha ocasión manexei a metáfora de que a psiquiatría como Coche Vasoira da medicina social, como práctica de coidados que recolle todos os malestares que non caben nas categorías científico- naturais da medicina ou os recursos sociais. A medicina ofrece demagoxicamente unha definición de saúde como "un estado de benestar e realización físico- psíquica" para toda a poboación. Como é obvio que vivimos nunha sociedade chea de sufrimento e malestar non reparábeis por tratamentos médicos nin axudas sociais, cando unha dor ou unha queixa non ten un substrato anatómico clínico demostrábel ou é imposíbel de encadrar nas pedagoxías sociais etiquétaselle como enfermidade psiquiátrica e se lle trata con ansiolíticos e antidepresivos que efectivamente acalan a dor. Todo iso para non confesar a impotencia do chamado estado do benestar para ofrecer unha vida boa. O neno non educábel na escola remata no psiquiatra. A ama de casa queixona de dores aos que non se lle encontra causa física, o psiquiatra etiquétaa de somatizadora e dálle ansiolíticos. O comercial que non dorme e abusa do alcohol, de novo, ansiolíticos. Todo con tal de non cuestionar a escola, o fogar ou o comercio como focos de alienación e mala vida que hai que transformar ou destruír.

De aí que a practica psiquiátrica sexa unha práctica moi pretenciosa: ofrece melloras para toda clase de males e dende logo promesas que logo non pode cumprir. Como o Bálsamo de Ferabrás os psiquiatras ofrecen remedios para toda clase de situacións: dirección do do para as catástrofes ou a morte dalgún ser querido, enfrontamento ao estrés laboral, dor de enfermidades reais pero de causa descoñecida como a esquizofrenia ou os trastornos afectivos. Todo remata nun totum revolutum chamado psiquiatrización da vida cotiá. De aí que a sala de espera dun psiquiatra sexa un lugar singular onde coexisten dende malestares banais secundarios á vida cotiá cos sufrimentos máis atroces das psicoses ou as grandes depresións que rematan no suicidio. Para todos ten o psiquiatra: unha palabra, como un cura; unha pílula, como un médico; ou unha rehabilitación, como un masaxista

 

E que relación, se existise, observa vostede entre a psiquiatría e a psicoloxía?

Os dous gremios compiten en ofrecer remedios que psiquiatrizan ou psicoloxizan a vida cotiá. Ambas profesións propóñense como remedios para todos eses malestares que van do nacemento á morte. A xente foi desposuída dos seus saberes comúns para criar fillos, para o sexo, para envellecer, para loitar contra a explotación laboral e necesita técnicos que, provistos de saberes psi, a ensinen a vivir. Psicopedagogos para criar fillos sans mentalmente, sexólogos para concibilos, psicólogos para facer do pola morte dos parentes, xerontopsicólogos para envellecer saudabelmente e neuropsiquiatras contra o acoso laboral.

Os psicólogos limitan ese ensinar a vivir, limitan estas curas da vida a palabras e os psiquiatras ofrecen ademais pílulas que fan distanciarse aos suxeitos da situación invisíbel e, con iso, a tolerar mellor a dor vital. Ambos os dous ofrecen o que non poden dar: remedios técnicos para resolver sufrimentos sen romper os marcos da situación que xera esas dores e que non son outros que individualismo ou o mercado. A loita por atender ás poboacións emerxentes que buscan amo psiquiatrizador entre ambos os dous gremios é patética por parte dos psicólogos que piden intervir nos centros de saúde con argumentos moi próximos á antipsiquaitría dos anos 70 -a enfermidade mental non é unha enfermidade como as outras, afirman con xustiza- pero afirmando que é o gremio psicolóxico coas súas variadas escolas e non as redes populares quen poden romper esa malaria urbana que hoxe constitúen as queixas encuadrábeis no psicolóxico ou psiquiátrico.

Entón, psiquiatrizar e psicoloxizar son, segundo vostede, tarefas moi próximas.

Efectivamente. No sentido sinalado de psiquiatrizar e de psicoloxizar, son tarefas similares. Non se trata de substituír unha práctica psiquiátrica por unha psicolóxica senón de saírse de ambas as dúas redes que limitan as análises e solucións populares ao egoísmo ao cálculo afectivo que hoxe domina á ideoloxía popular e que psiquiatras e psicólogos reforzan como aparatos do estado que son. Ante un proceso de do ou un despedimento ambos os dous discursos recorren a metáforas economistas para formular os seus tratamentos: desinverter afectos do morto ou o traballo perdido, volver invertelos. Calquera situación enmárcase por ambos os dous gremios nas escuras augas do cálculo egoísta que dicía Marx. Non coñezo a ninguén que fose ao psicólogo e lle preescribise a loita solidaria contra os seus males senón coidar de si no marco intimista. Ninguén que non fose e non lle dixesen que el non pode arranxar o mundo nin ten culpa dos seus desarranxos e que se afane ao carpe diem. De feito, ler un manual de autocoidado é unha incitación ao egoísmo e moitos dos manuais para mulleres unha auténtica agresión a sentimentos altruístas: aprender a dicir non, non amar demasiado, calcular ben o intercambio afectivo para non saír defraudadas. En fin, unha especie de bo investidor, non só na bolsa, senón na casa ou na cama.

Depsiquiatrizar ou depsicoloxizar a vida cotiá supón recuperar un saber común que antes tiña a maioría da xente para xestionar as situacións de sufrimento ou conflito sen recorrer a unhas técnicas psi ou unhas pílulas con dubidosa ou excesiva eficacia (as pílulas psiquiátricas son, ás veces, demasiado eficaces e permiten tolerar situacións intolerábeis adormecendo os sentimentos que permiten mudalas). Para escoitar penas ou aconsellar con prudencia calquera do noso eido serve menos un profesional psi, que non comparte valores nin sentimentos e, por iso, enmarcaos en sistemas ideolóxicos da escola á que pertenza.

A tradición psicanalítica deixou a súa pegada na psiquiatría actual?

A psiquiatría actual está dominada por clasificacións procedentes da moi poderosa Asociación de Psiquiatras Americanos. Hai unha década impuxeron unha clasificación das enfermidades mentais chamada DSM III que excluíu calquera termo psicoanalítico como neurose ou histeria. Pretendeuse, con iso, unha clasificación empírica e ateórica dos trastornos mentais que supuxo na práctica que os psiquiatras deixasen de pensar ou interpretar a relación dos síntomas psiquiátricos coa biografía dos seus pacientes, para buscar signos obxectivos de enfermidades e tratar as enfermidades con protocolos de consenso logrados por votacións democráticas nos congresos psiquiátricos. Unha das relacións freudianas máis tradicionais "as neuroses son unha inversión das perversións sexuais" desaparece do DSM III non por ningún debate teórico, senón cando nesas votacións desaparece a perversión como categoría gnoseolóxica sen máis explicacións que o éxito do colectivo homosexual en lograr votos.

No fondo, o DSM III naceu pola impotencia da psiquiatría ou a psicoloxía para diagnosticar con precisión. Uns investigadores foron ingresados como enfermos e os psiquiatras foron incapaces de detectar a simulación. O horror dos anos 70 na academia psiquiátrica é que, ao non poder identificar simuladores ou non se poñer de acordo nas peritacións ante os xulgados para baixas laborais, a administración excluíse ao psiquiátrico do campo médico ou do pagamento das moi poderosas compañías de seguro americanas. De feito, algunhas definicións no DSM dependen dun pacto con esas compañías para que non empecen a pagar seguros médicos aos esquizofrénicos antes de 6 meses que se esixe para o diagnóstico desta enfermidade. A vontade de ser empíricos e ateóricos varreu toda a "epistemoloxía da sospeita" que Freud introducira para interpretar os síntomas psiquiátricos e dar sentido á enfermidade, para relacionar o sufrimento psiquiátrico cos poderes familiares que escribían a versión canónica e falsa da infancia.

Hoxe os síntomas psicolóxicos -as nosas angustias ou depresións- son unha especie de equivalentes duns trastornos dos neurotrasmisores que aínda que ninguén poida medir se supoñen modificábeis con psicofármacos ou terapias. De aí que Freud sexa hoxe un completo descoñecido para as novas xeracións de psiquiatras.

E iso para non falar da esquerda freudiana que deu importantes materiais para as revoltas contra o manicomio e a institución total dos anos 70 e as resistencias antiautoritarias ao familiarismo. O psicoanalítico quedou, por iso, como unha escola con escasa aplicación na clínica real en parte polos seus propios erros sobre a centraliade do diñeiro da cura tipo (Freud afirmou que se o enfermo non paga diñeiro ao terapeuta é pouco probábel que se cure e case seguro que non abandonará a súa terapia). A aplicación literal desa relación de medicina liberal de pagamento por acto médico impediu á psicanálise implicarse nun modelo social onde se integrar. Finalmente, a regresión dos psi que renuncian a formarse coa profundidade e o traballo que esixe aprender psicanálise rematan de ensombrecer o futuro das prácticas psicanalíticas.

Os americanos din que a psicanálise é outra das rarezas de París e o número de pacientes tratados por analistas non chega nin ao un por mil da poboación psiquiatrizada no noso mundo.

 

Que significou aquela rebelión antipsiquiátrica dos anos sesenta e setenta á que vostede facía referencia? Estou a pensar en Coopper, en Bassaglia...

O movemento da Psiquiatría Democrática, que encabezou Bassaglia, representou a vontade de dar a volta ao sofisma do manicomio que eludía a análise do encerro na xénese da gran loucura. O mesmo que nos zoolóxicos se produce unha conduta animal que non é a real, no manicomio producíase o que Bassaglia chamaba o Dobre da Enfermidade Mental. O manicomio producía unha loucura que non era a dos pacientes senón a producida polo estigma e a profecía autocumprida da psiquiatría da época que describía a loucura como perigosa e irrecuperábel. De aí que todo o saber producido pola observación de tolos encerrados, é dicir toda a psicopatoloxía clásica era un pseudo saber parecido ao da zooloxía do parque de feras. Categorías psiquiátricas centrais como a esquizofrenia catatónica desapareceron dos libros cando desaparece o encerro manicomial.

Eu traballei nun manicomio próximo a Madrid onde os pacientes estaban internados e diagnosticados en pavillóns sintomáticos. Había pavillóns de violentos, incontinentes, crónicos pechados, abertos, etc. Por unha derruba tivemos que repartir os internados do pavillón de violentos polo resto do manicomio e a conduta violenta deixou de producirse nos enfermos que padecían a violencia. A violencia non era por iso algo producido polo cerebro ou a enfermidade dos pacientes senón creado pola institución que os cronificaba.

Do manicomio, a análise bassagliana estendeuse a outras institucións totais como o exército, as fábricas, os internados estudantís e foi moi produtivo para as revoltas de maio do 68. De súpeto, as masas nas fábricas descubriron que o sufrimento laboral non tiña que ver co seu traballo real ou a produción, senón coas disciplinas que impoñían xerentes e capataces. Os movementos da Autonomía Obreira italiana deben moito a esa análise postbassagliana no que a fabrica parécese ao manicomio ou o cuartel en falsificar as vidas dos seus internados e en crear unha vida dobre da real- posíbel. Destruír os muros desas institucións foi a bela consigna que saltou dos manicomios aos cárceres, ás fábricas ou aos cuarteis. A esperanza de destruír ese arquipélago de institucións que limitaban a vida foi o último pantasma da liberdade que eu coñecín.

En canto a Coopper

Coopper e Laing fixeron unhas análises máis microsociais da familia como institución xeradora de patoloxía mental codificando figuras como os pais esquizofrenóxenos ou as teorías do dobre vínculo como substrato da comunicación autoritaria e enlouquecedora que quebraba a identidade do suxeito case dende o nacemento.

De novo, a loucura era prefabricada dende a irracionalidade da autoridade familiar. Cando se falsifica a percepción das necesidades infantís e unha nai afirma saber que o seu fillo ten sono e debe irse para a cama aínda que o neno diga non ter sono se esta iniciando ese proceso de perda de saber íntimo que no seu extremo crea loucura (a autoridade e a orde de vai á cama enmascárase en cumprir as falsas necesidades do neno como o mercado satisfará todas as falsas necesidades do adulto). O discurso do pai aparece nesas análises como o eco directo da voz do amo estatal, mentres a nai é unha figura máis enlouquecedora polo seu papel ambivalente entre a incitación á submisión e as fantasías utópicas. Estas análises foron moi produtivas para o pensamento antiautoritario e antifamiliar con propostas de comunidades terapéuticas sen terapeutas e en desenmascarar todas as trampas que a linguaxe normal forxada na intimidade crea na alienación cotiá. Xestionar o ensino dos sentimentos correctos, de como se debe querer, que constituía unha función familiar central, saltou polos aires neses anos grazas ás análises de Laing.

A derrota de todo ese movemento é hoxe máis que evidente, cando as familias de enfermos teñen un poder grande e piden tratamentos obrigatorios ou pechados para os seus fillos e na práctica están a lograr a volta a unhas disciplinas panópticas próximas a neomanicomios e ao uso masivo de psicofármacos inxectábeis quincenalmente como profilaxe de calquera conduta violenta. Cada vez que hai un acto violento dun paciente psíquico, o clamor polo encerro non cesa e as maldicións contra a antipsiquiatria tampouco.

Afirmar que aquilo non foi un sono e que efectivamente loitar contra o manicomio foi loitar contra a orde ou o familiarismo é hoxe, máis que un exercicio de memoria, unha afirmación da esperanza en rebrotes da razón tras a súa eclipse.

 

Nas enfermidades mentais, a herdanza xenética é determinante? Inflúe, de que forma, o ambiente social, a estrutura familiar? Depende das enfermidades?

Os conceptos de enfermidade mental están mal definidos e por iso é difícil de contestar á pregunta das influencias do ambiente ou os xenes. Nas grandes síndromes bipolares e esquizofrénicas a herdanza parece indubidábel pero é a herdanza dunha vulnerabilidade que non se parece ao modelo do espertador biolóxico preparado para que xurda a enfermidade coa chegada da puberdade.

O brote psicótico e as fases maniacodepresivas precisan dun desencadeante e, unha vez desencadeada a súa evolución, depende de como se trate e se preveñan as recaídas. Se se a medicaliza en extremo ou se encadra en profecía auto cumprida -a loucura nunca cura- transfórmase nun proceso invalidante que fai suxeitos dependentes de por vida, que necesitan segundo os protocolos actuais vixiancia e control perenne sen ningunha posibilidade real de alta médica. Médicos e familias coinciden que, ante o risco de recaída, é preferíbel tratamentos perennes.

Pola contra, que se limite o tratamento e o prognóstico positivo a episodios psicóticos con perspectivas de cura, permite vidas en liberdade que xestionen con prudencia ese risco indubidábel de recaída que os xenes provocan. Xestionar ese risco dende o autoritario e a profilaxe do "por se acaso recae que tome neurolépticos de por vida" ou aceptar o risco "sen medicar por se acaso" define hoxe as posturas neomanicomiais ou libertarias fronte ás grandes psicoses.

O resto dos trastornos psíquicos -depresións, angustias, trastornos de personalidade, malestares por estrés- son falsas enfermidades que se etiquetan como tales para individualizar suxeitos fráxiles para que poidan ser tratados con técnicas que non poñan en cuestión o papel desencadeante da mala vida urbana que está na base dos seus sufrimentos. Nin o traballo como o coñecemos, nin as casas de veciños que articulan as nosas cidades, nin as familias realmente existentes sobrevivirían sen a toma masiva de ansiolíticos que permiten durmir, levantarse e aguantarnos uns aos outros nesa especie de cloaca sobrepoboada na que vivimos. Os procesos de etiquetaxe e psicoloxización deses malestares que permiten sexan vividos en privado e non se colectivicen completan o papel apaciguador e distanciador que permiten as categorías psiquiatrizantes e os psicofármacos.

 

A finais de 2008 o New York Times informaba que máis da metade dos 28 especialistas encargados de preparar a próxima edición, prevista para 2012, do DSM-IV-TR: Mental Disorders. Diagnose, Etiology & Treatment, ou Manual Diagnóstico e Estatístico de Trastornos Mentais por excelencia, mantén algún lazo con empresas farmacéuticas. Xa en 2006, investigadores da Universidade de Tufts denunciaron que o 56% dos encargados de revisar o DSM tiveran polo menos un nexo monetario cun laboratorio entre 1998 e 2004. A porcentaxe era aínda maior entre os expertos que traballaban en enfermidades mentais máis graves; a esquizofrenia por exemplo. Concretamente, segundo o NYT, un dos psiquiatras asinantes do DSM exercera de consultor de trece laboratorios diferentes nos últimos cinco anos (entre eles, algúns de poder tan inmenso, e case inabarcábel, como Wyeth e Pfizer). É así? Unha situación de dependencia ou subordinación desta orde, pode alcanzar esta dimensión? Tamén en España?

Un ansiolítico -o lorazepan, propiedade dun dos dous laboratorios que mencionas- é o fármaco máis vendido en España por enriba da aspirina ou os analxésicos. En xeral, en apenas 20 anos os psicofármacos teñen pasado de ser algo marxinal nas ganancias dos monopolios farmacéuticos a ser os seus produtos estrela e iso sen que se producise ningún descubrimento importante nos seus laboratorios. Os trastornos psiquiátricos diagnostícanse como na medicina do século dezanove pola escoita dos síntomas dos usuarios e non por ningún mediador interno sobre o que poidamos medir a eficacia dos fármacos para alivialos como no resto da medicina do século xx. Fronte ao antidiabético que para ser mais eficaz que o anteriormente comercializado e vendido, debe normalizar as cifras de azucre de cada enfermo que o usa, os psicofármacos só deben facer ver ou escoitar que o paciente di encontrarse un pouco mellor que coa anterior pílula, sen modificar ningún marcador material de melloría. Obviamente ese carácter non obxectivo é o sono de calquera mercader que queira vender pílulas que, como as diferentes marcas de coches, sexan un pouco mellor que as da competencia.

Os antigos antidepresivos ou neurolépticos son igual de eficaces que os novos para atenuar os síntomas de enfermidade como a duras penas teñen que recoñecer os seus fabricantes. Varían só en que producen menos efectos secundarios: o Prozac (do outro laboratorio do que falas) empezouse a receitar a miles de enfermos en América non porque fose un antidepresivo máis eficaz que o anafranil, senón porque non engordaba ou secaba a boca como si facía este. Pero o seu valor económico pasou a multiplicarse por miles de euros.

Un psicofármaco contemporáneo para o tratamento da esquizofrenia adoita custar máis de 100 euros e ás veces máis de 200 ao mes fronte ao haloperidol igual de eficaz que pode custar 2 euros aínda que produza máis efectos secundarios.

O uso de psicofármacos é ademais un mercado cativo e un psicótico un cliente seguro dende os 20 anos ata a morte, se se seguen o consensos dominantes hoxe en psiquiatría. Como dicía, ao ser fármacos que, a diferenza dos que tratan a anemia, non teñen que demostrar a súa eficacia en protocolos rigorosos, senón na observación do médico que o trata e enche cuestionarios, son tremendamente sensíbeis á propaganda e a influencia do receitador que decide a melloría ou empeoramento de acordo co seu ollo clínico por desgraza tremendamente sensíbel aos reclamos dos laboratorios farmacéuticos, que gastan cifras millonarias en manipular aos psiquiatras como intermediarios dese mercado.

Todo iso define un mercado especial: enormes ganancias, non obxectividade do produto, dependencia do fármaco elixido da decisión do psiquiatra. Por iso a propaganda sobre o psiquiatra que os prescribe determina unhas relacións profesionais mercantilizadas das que case nunca se fala entre os profesionais que se aproveitan das faragullas do sistema

Non hai un só congreso psiquiátrico no que os seus asistentes se paguen inscrición ou viaxes sen o apoio da industria farmacéutica, industria que sen premer directamente sobre os psiquiatras (na miña experiencia é raro o "recéitame e págoche a viaxe a América") obviamente xera uns mecanismos de agradecemento que fai unha rareza as antigas reunións de psiquiatras críticos ou contraculturais. Os congresos das asociacións de psiquiatría, en teoría de esquerda, son nese sentido tan dependentes da industria farmacéutica como os da dereita e os seus congresos teñen o mesmo estilo de grandes hoteis e banquetes en restaurantes caros, antano reservado aos mandarines da medicina.

 

Cambio de terzo. Vostede sinalou recentemente que o feito de que o 30% da poboación obreira asturiana afectada por reconversións acuda hoxe aos Centros de Saúde Mental exemplifica un desastre: "o vello orgullo do proletariado que "sabia quen era" está a ser substituído por personalidades pasivo dependentes que buscan nos 'psi' tutela, pílulas e consellos para reconducir a súa vida segundo un réxime de servidume voluntaria". Por que fala vostede de servidume voluntaria? Que poderían facer entón os traballadores/ás afectados?

Se me permitides a pequena grosaría, o que buscan en saúde mental os traballadores sufocados parécese ao que para buscarse amores se vai de putas. Ante o horror real da vida cotiá, todo o mundo sofre e necesita que alguén lle escoite, afecto, consellos prudentes ou mesmo mimos que alivien o horror económico. Buscalo nun profesional que cobra do estado por eses mesteres, e non comparte as realidades do traballo ou o barrio ou pode ter uns valores tan opostos ao consultante como ser do opus dei (un dos meus pacientes deixou de ir ao psiquiatra despois de dous anos, cando soubo que o seu terapeuta non estaba en consulta por ir de cazaría) parece unha confusión vital máis, que como aquel borracho busca a chave non onde a perdeu senón onde ilumina o concello.

Fronte a esa axuda profesionalizada, que coloniza a vida dende un saber pouco críbel (hai multitude de escolas psi), o pobo debería colectivizar a súa dor e acumular valor para mirar de fronte o que oferta a vida no mercado, sen edulcoralo coa falsa promesa de que cando a cousa vaia mal algún psi da "seguridade social" me axudará aínda que eu non teña redes solidarias en que apoiarme.

Aprender que o malestar non depende da súa psique individual, senón das relacións de explotación e submisión ao imaxinario de desexos que nos fai vivir por enriba das nosas posibilidades con modelos de clase media é a amarga verdade que a poboación traballadora se nega a ver. Saber que se me encerro no egoísmo e a busca de salvación no intimismo cando esa vida íntima se me derruba e, por exemplo, se morre o meu obxecto amoroso ou perdo o traballo, ningún profesional me pode axudar realmente porque ningún profesional pode sentir comigo a soldo, pode ser un primeiro paso nesa renuncia ás falsas promesas. Só dende as vellas solidariedades, de falar cada mañá cos compañeiros e saír a tomar sidra ou viño tras o traballo para maldicir ao patrón ou comentar os azares de San mercado coa esperanza que algún día todo ese sistema caia, foi vivíbel unha cotianidade tan dura como a do traballador fabril tradicional. Só o acolledor do barrio, dos lugares onde un está entre os seus, só os vínculos cos compañeiros e as súas familias e unha forma de vida no común permiten escapar ás miserias do individualismo ou diminuílas, diluíndoas no colectivo cando a traxedia nos alcanza.

Se cada un vai da súa casa ao traballo, encérrase no familiarismo e nos grupos de afeccións comúns, está condenado a ter un alto risco de rematar no psiquiatra como o que acode ao lupanar a buscar amores profesionais.

 

O precariado no que vive unha gran parte dos traballadores españois, autóctonos ou non, está a afectar á súa saúde mental? Hai cifras ao respecto? Fálase dunha epidemia de depresións que afecta ao 30% da poboación e hai barriadas obreiras onde é máis normal ter pasado polas consultas de saúde mental que non ter necesitado axuda psiquiátrica ao longo da vida.

A miseria subxectiva que a vida en precario crea é a imposibilidade de crear eses vínculos serenos dos que falaba máis arriba para describir a cotianidade da clase obreira tradicional. Un neno ten un vínculo sereno cando pode xogar no parque sen mirar continuamente á súa nai porque sabe que ela vai estar a alí cando caia. Un pode arriscarse na vida e ser un activista social se sabe que ten unha rede social ampla que cando a desgraza o alcance vai ter solidariedades múltiples. Eses lazos solidarios, eses vencellos serenos necesitan tempo e tradicións de identidade. Dende o colexio, os antigos traballadores codificaban os seus gustos e as súas maneiras ao imaxinario de clase que os protexía e os endurecía do mundo hostil dos señoritos: sabían que os melindres ou a depresión non eran para eles, que ao tallo se ía sufrir pero que a vida podía permitirlles devolver golpes a ese mundo da burguesía se permanecían xuntos. Sen tempo para estar xuntos, e sen coller a cita que as vellas tradicións obreiras lles proporcionan aos precarios están perdidos: nin identidade colectiva, nin defensas de clase os protexen. A ideoloxía do Pícaro, a vella astucia do guía para burlar e sacar as vantaxes que pode parece ser a tendencia subxectiva preferente no precariado que corre como pode entre amos desalmados, buscando cobrar do paro ou as baixas médicas é o que se ve de novo dende as consultas de saúde mental.

O termo depresión é un caixón de xastre que quere dicir malvivir ou incapacidade de autoxestionar a vida, sen axudas profesionais. Afecta a sectores de poboación máis colonizadas polo intimismo: mulleres, precarios sen redes sociais sólidas, vellos sen compañía que as perderon, mozos renegados da súa clase e aspirantes a trepar socialmente. Fronte a eles, a vulnerabilidade á depresión invértese cando o tempo de traballo ou a organización de actividades crea grupos con identidades solidarias que se supoñen poden durar toda a vida. Fronte ao voluntariado social que crea grupos lixeiros que chama H. Bejar de malos samaritanos, os vellos sindicatos, os grupos comunistas, as comunidades relixiosas, creaban vínculos e identidades sólidas que endurecían e "empoderaban" (facían sentirse donos de si) aos seus membros fronte ás crises vitais que o propio tempo xera. Dicíase aquilo dun comunista que nunca está só porque supoñía que calquera traballador podía ser o seu amigo e que as idades do home -xuventude, madureza, vellez- tiñan uns rituais tan próximos ao relixioso que facía que mesmo a morte fose aceptada como un pasar a cita coa historia ás xeracións vindeiras. Se esa identidade se licúa e o precariado non permite enlazar a vida individual con eses colectivos e esas tradicións á cotianidade convértese nese conto cheo de ruído e furia contado por un idiota que doadamente busca sentido- consolo no psi. A ese sesgo cognitivo de buscar axuda fóra dos iguais, nos expertos, na técnica é o que chamo proceso de servidume voluntaria que nin sequera é consecuente coa ideoloxía egoísta que elixiu e que enlaza co prototipo de Lázaro de Tormes que propuxen liñas arriba.

Como cre vostede que está a afectar a actual crise, esta crise cuxo fondo non acabamos de entrever, ás xentes traballadoras? As ameazas de despedimentos, de peches patronais, de reconversións, tradean a súa conciencia?

A crise continúa un proceso de contrarrevolución que aumenta a egolatría do sálvese quen poida e a covardía colectiva para pelexar por un mundo radicalmente outro. Todas as crises sociais son oportunidades para cambiar a historia. Nesta que nos tocou, as clases populares van saír máis desestruturadas e derrotadas do que entraron: perderán a batalla sen nin sequera pelexar. Vellas palabras como ocupación de fábricas, autoxestión, nacionalizacións son fósiles lingüísticos para uns colectivos sindicais que como no chiste só piden aos seus señores quedar como están.

Parécese por iso esta derrota obreira a eses experimentos de Indefensión Aprendida en que os animais de experimentación sometidos a castigos nunha piscina se deixan morrer cando aínda teñen enerxías obxectivas para pelexar. A dor colectiva e a ansiedade producida polo risco de neopobreza está como as malas salsas sen ligar por ningunha organización que lle dea forma e saídas colectivas.

De continuar a tendencia actual, as capas populares sairán subxectiva e obxectivamente máis maltreitas do que entraron e ao meu xuízo se acentuarán tendencias reaccionarias que dificilmente imaxinamos desprazando a raiba contra os emigrantes e non contra os poderosos. De calquera forma a historia non está nunca escrita de todo e como escribiu Brecht na súa imprescindible "Oda á dialéctica" os derrotados de hoxe son os vencedores do mañá. Pero para iso, quizais perder a esperanza de boa vida no mercado ou nos benestares da psicoloxización é un paso imprescindíbel para saír desa indefensión e se decidir a pelexar coas forzas que aínda quedan.

Que pode facer un psicólogo, un psiquiatra ante o desespero destas persoas traballadoras? Dicirlles que fagan a revolución?

Pode tratar de encadrar ese sufrimento subxectivo no impersoal, impedindo o proceso de individuación ou de culpabilización que engade miseria psicolóxica á económico- social. Saber que o paro toca como "a lotaría ao revés" tranquiliza a quen busca causas e remedios psicolóxicos do seu malvivir na súa biografía preguntándose que fixen mal. Tratar de crear vínculos non profesionais entre parados, entre persoas con sufrimentos etiquetados de depresivo- ansiosos e dar formas de interpretar a angustia- depresión nun marco colectivo que busque agrupar pseudoenfermos en redes de apoio e consumo paralelo poden ser suxeridas dende as consultas.

Os fundadores de Alcohólicos Anónimos persistiron en beber mentres ían de psicólogo en psiquiatra por todo o mundo. Deixaron de beber e crearon a rede de autoaxuda máis potente do planeta, cando tomaron conciencia que na axuda mutua se podían crear as redes e técnicas que evitan beber. Sempre me pareceu un exemplo a seguir.

O movemento feminista ten experiencias similares: as de Boston lograron reapropiarse duns corpos mutilados pola xinecoloxía. Ter valor para pensar e actuar dende a experiencia acumulada pode lograrse dende a confesión de impotencia profesional dos psicólogos ou psiquiatras se tivesen honradez para autoavaliar realmente a súa practica real tan pouco eficaz en aliviar a dor subxectiva

 

Vostede afirmou que "baixo rótulos psicoterapéuticos, determinados aparatos burocráticos constitúen dispositivos de produción de identidades destinados a individualizar o sufrimento producido pola crise e evitando así calquera estratexia colectiva". É unha estratexia consciente na súa opinión? É unha subordinación aos intereses do capital?

Un dos trazos centrais do novo espírito do capitalismo é que non necesita conciencia ou ideoloxía dominante para impoñer o seu ditado: con que se consuma e se sometan as poboacións ao réxime de necesidades que a propaganda crea; aos grandes monopolios non lle importa o pensamento da xente.

Nese sentido a psicoloxización non é unha práctica consciente do capitalismo porque non a necesita. Simplemente con que o pobo se encerre na súa casa, a súa parella e esqueza as vellas identidades baseadas en grupos naturais, a vitoria de san mercado está asegurada. Se non hai un nós dende o que vivir e o eu sucesivo é o único punto dende o que se reflexiona o capitalismo pode deixar flotar a eses individuos e que escollan calquera ideoloxía que non recree eses vencellos. Precisamente o anticlericalismo dos postmodernos atufa a ese desexo de liquidar mesmo a ideoloxía comunitaria que en tempos lles serviu e que no que ten de Nós Identitario lles resulta unha paradoxal resistencia a pesar do anticuado das súas protestas.

Quizais ao Estado e aos políticos si lles interesa aparentar unha eficacia da que carecen para influír na vida real das persoas e ideoloxizar unha seguridade social fronte aos azares económicos supoña un mecanismo de evitar o desinterese da poboación sobre o político. Afirmar que polo menos o estado pode dar escola e centros de saúde dende a esquerda podes ser un mecanismo de fidelizar unhas masas xa convencidas da inanidade do estado para influír no paro ou a vida real.

Saúde e mental e relacións de produción capitalistas, son termos que permiten conciliación na súa opinión? O capitalismo, pola contra, é inimigo da saúde mental das persoas?

Os efectos patolóxicos do capitalismo sobre a saúde mental non nacen dunha vontade maligna que facía berrar á Bruxa Avaría "Viva o Mal. Viva o Capital!" senón de que na súa necesidade de multiplicar as súas ganancias vendendo novas mercadorías precisa crear necesidades continuas nas persoas e por iso se transforma nun sistema que necesita producir identidades baseadas nunha especie de gula consumista que non se satisfai nunca. Canto é bastante? respóndese dende o mercado cun Nunca que xera ansiedade continua nas persoas. A sobriedade e a configuración duns gustos e unhas satisfaccións á marxe das pseudonecesidades creadas dende a ideoloxía capitalista son o primeiro paso para adquirir unha difícil saúde mental sempre cercadas porque algún fetiche ofrecido pola publicidade -tal viaxe, tal coche, tal casa- acerte a enlazar con algunha perversión propia e nos faga vender a vida para cambiala por diñeiro para comprar eses produtos dotados do encanto máxico da mercadoría que adquire o interiorizado como desexo. O suxeito tal como o coñecemos é tan voraz e tan maldotado de Hibris de falta de freo ás súas ansias, que precisa un sistema moi racional para conterse.

Vivir sobrios e ser un pouco figureiros paréceme un consello prudente nestes tempos de exhortación a liberar o desexo ou atreverse a todo como signo de saúde mental. Reprimirse fronte á desublimacion represiva da que nos falaba Marcuse como característica do postcapitalismo é unha reflexión necesaria a pesar de que soe a pensamento reaccionario.

 

Tamén vostede afirmou que os estudos de epidemioloxía psiquiátrica sinalan que a conciencia de clase, o capital social, é un remedio "que tempera a vulnerabilidade e aumenta a resistencia fronte á depresión por estrés laboral". Por que? Como actúa positivamente "o grao de reciprocidade e confianza nas relacións formais e informais entre persoas, que facilita a acción colectiva en busca de beneficio mutuo,"? Recordaba vostede que un impecábel estudo finlandés sobre 35.000 traballadores mostrou ese capital social como mellor preeditor de risco- protección para superar a crise.

Ignórase ás veces que os estudos de Elton Mayo que deron cobertura á ideoloxía taylorista que liquidou a cultura de clase nas grandes industrias americanas é o estudo dun psicanalista que reconverte calquera queixa contra o capataz ou o patrón en proxeccións dunha mala imaxe familiar. As súas longas entrevistas ás obreiras de General Electric teñen un formato psicodinámico onde afirma que tras o odio de clase se transloce os fantasmas edípicos de odio ao pai. É dicir, o malestar na fábrica sería un rancor vertido na fábrica pero construído no familiar. Converter cada xerente nun psicólogo foi a receita que tanto éxito deu á produtividade taylorista: "tras cada demagogo hai un neurótico" foi a fórmula que permitiu o tratamento individualizado do malestar obreiro etiquetado de resentimento.

Os psicólogos de empresa buscan por iso identificar eses suxeitos inadaptados para desactivar calquera colectivización ou protesta que sume malestares, para tratar individuo a individuo esa "proxección" do sufrimento intimo que se verte na fábrica

Uns poucos estudos analizan os colectivos activando a súa memoria colectiva, analizando o que hai de común nas humillacións da cadea cando hai que pedir permiso para ir mexar ou cambiarse o támpax con independencia da personalidade ou a historia individual. Nesa memoria grupal descóbrese o pouco individualizada que é a neurose do traballador que vive como fatiga e dano físico- psíquico a redución da súa vida a tempo de traballo. Mesmo se pode medir como aumentan os consumos de alcohol ou as rupturas de parella en relación a crises laborais.

A miseria das organizacións sindicais pódese visualizar na súa incapacidade para articular eses estudos que posibilitarían un relato colectivo do dano laboral sen reducilo ao esquema de estrés laboral e produtos de depresión- ansiedade en función da vulnerabilidade persoal.

A cultura psicolóxica do norte de Europa conserva restos do antigo pacto social que permitía substituír a coxestión por medidas sindicais moi ligadas á base que deixaron unha magra colleita de estudos sobre o papel protector da asemblea na hixiene mental dos traballadores fronte aos comités de seguridade no traballo. Nese sentido os equivalentes empíricos da conciencia de clase -asistencia a asembleas, participación en comités de saúde laboral, construción de redes amigábeis dende a fabríca- subministran protección eficaz fronte a baixas laborais por depresión- ansiedade.

 

Apuntaba tamén vostede que cando alguén se sente acosado nunha empresa a súa única defensa real son as relacións horizontais cos seus compañeiros, son esas relacións as que lle poden permitir analizar o seu sufrimento en termos colectivos e encontrar apoios reais nese colectivo. Que tipo de apoio pode encontrar un traballador desesperado entre compañeiros non menos desesperados en ocasións?

A escoita de alguén que vive as propias condicións laborais xa é terapéutica porque a diferenza da escoita psicolóxica é unha escoita enmarcada e non des contextualizada na que se comparten valores e se pode actuar sobre a situación real que xera o malestar. Desa escoita sempre nacen formas de micro solidariedades que se traducen en pequenos actos de resistencia e sabotaxe aos ritmos laborais ou aos abusos dos de arriba. Nun taller de caldeiraría cando entraba o enxeñeiro comezaron a caer ferramentas dende as estadas ao seu paso co que as visitas se fixeron infrecuentes. Tras algunhas ceas do Nadal nuns estaleiros de Xixón os coches dos encargados apareceron pintados. Tras as festas de comadres, no mesmo lugar, as obreiras do téxtil reafirmáronse en non abandonar un encerro que durou anos. Deses contactos esporádicos baseados en escoitas mutuas, ao saír do traballo e compartir cotianidade creando esas redes e eses vínculos que permiten construír un Nós e unhas rutinas comúns non hai moita distancia e paréceme o único manual de supervivencia que coñezo fronte ao individualismo que remata nunha especie de narcisismo egotista na que calquera perda afectiva leva á depresión.

Grazas, grazas polo seu tempo e polas súas xenerosas e solidarias respostas.

Este é un fragmento da entrevista que se pode atopar na seguinte ligazón: <http://old.kaosenlared.net/noticia/entrevista-guillermo-rendueles-psiquiatra-ensayista>. Data de consulta, [09/04/2014].

GRUPO DE ESTUDOS

ATENEO LIBERTARIO A ENGRENAXE

CENTRO SOCIAL MADIA LEVA!

1 As comiñas pretenden designar o carácter político e acientífico do concepto: "enfermidade mental" que, por unha banda, reifica ao ser humano converténdoo en obxecto de estudo analítico e, pola outra, omite a realidade contextual do individuo, así como a relación dialéctica que se estabelece entre ambos aspectos.

Sección: