Diario libertario de lugo e galaxia

Anarquismo e Educación Libertaria - Ángel Cappelletti

11/03/2015
10:20

Os primeiros pensadores anarquistas, como Godwin, consideran que a educación é o factor principal da transformación social e o medio máis importante para chegar a unha sociedade sen Estado. Trátase dunha herdanza da filosofía da Ilustración (e, en particular, do pensamento de Helvetius), que comparten cos socialistas utópicos (Fourier, Owen, etc.).

Tamén para Bakunin a educación reviste enorme importancia, pero, situado xa, como Marx, no contexto da loita de clases e da revolución social, non pode considerala como instrumento único do cambio social.

Bakunin sinala a inutilidade e incongruencia do esforzo de positivistas e utilitaristas (e, en xeral, da burguesía progresista) por fundar escolas e promover a educación popular: antes que prover instrución é preciso asegurar o pan, o vestido e a habitación, e a maioría nas clases populares non os teñen asegurados. Velaquí, pois, que para calquera espírito lóxico e ben informado da realidade primeiro será necesario promover o cambio social (que para ser efectivo deberá ser radical e non poderá lograrse senón coa revolución) e despois poderá pensarse en instruír e educar ao pobo.[1]

Esta orde non é, con todo, absoluto, posto que para case todos os anarquistas (e ata para o propio Bakunin) a revolución non pode darse sen unha certa conciencia revolucionaria, o cal implica un mínimo de instrución e educación. Velaquí por que Bakunin insiste ao mesmo tempo na necesidade de educar ás masas e de transformar as igrexas en escolas da emancipación humana; velaquí por que unha das prioritarias esixencias da Primeira Internacional foi a educación integral e igualitaria; velaquí por que a Comuna no medio da súa cruenta loita, non deixou de fundar escolas laicas e humanitaristas para a infancia parisiense; velaquí, en fin, por que as organizacións obreiras de tendencia anarquista (como a CNT en España) non descoidaron nin nos seus momentos máis difíciles a creación de escolas elementais para a educación dos traballadores e dos seus fillos.

A pedagogía libertaria parte da idea de que o neno (o educando) non é «propiedade» de ninguén, nin dos seus pais, nin do Estado, nin da Igrexa e que pertence, como di Bakunin, só á súa liberdade futura ou, como prefiren dicir outros, á súa liberdade actual.

A base de toda pedagogía anarquista é, obviamente, a liberdade. Toda coacción e toda imposición non só constitúen en si mesmas violacións aos dereitos do alumno, senón que tamén deforman a súa alma para o futuro e contribúen a crear máquinas ou escravos en lugar de homes libres. O lema da escola ácrata é, por conseguinte, «á liberdade do home pola liberdade do neno». E aínda cando na interpretación deste lema hai diferentes criterios (desde o de Bakunin, que considera necesario certo uso da autoridade para formar no neno un carácter firme e disciplinado, ata o de Tolstói e outros pedagogos máis recentes que exclúen absolutamente toda coacción e toda imposición), en xeral os anarquistas están de acordo en rexeitar todos os modelos pedagógicos tradicionais, precisamente polas súas características autoritarias e coactivas.[2]

A unha pedagogía deste tipo achegáronse notablemente desde fins do século XIX ata os nosos días algúns pedagogos alleos, en principio, ao anarquismo como ideoloxía e como filosofía político social. Tales foron, por exemplo, os que fundaron en Hamburgo e outras cidades alemás as Gemeinschaftschule (comunidades escolares), a Kinderheim Baumbgarten en Viena, a Kearsley School, etc.; figuras como as de Ellen Key, Berthold Otto, M.A.S. Neill, etc.[3]

O principal problema que a pedagogía declaradamente anarquista debe enfrontar, é, precisamente, o dos contidos anarquistas do ensino.

A maioría dos pedagogos anarquistas optaron por substituír a cosmovisión cristiá ou liberal que informaba todo o ensino na escola tradicional por unha cosmovisión «científica», que polo xeral é máis ben «cientifícista» e materialista. O ensino da historia e das ciencias sociais comprende unha crítica aberta ao Estado, á Igrexa, á Familia; baséase na idea da loita de clases ou, máis propiamente, da loita dos explotados e oprimidos en xeral contra as clases e grupos dominantes; non evita os ataques directos contra o capitalismo, a burguesía, o clero, o exército, etc. Esta solución, que é a da Escola Moderna de F. Ferrer, aproxima a pedagogía libertaria á marxista. Trátase de impartir unha educación clasista, socialista, definidamente ideolóxica.

Outros pedagogos anarquistas, en cambio, como Mella en España, consideran que unha escola verdaderamente libertaria debe ser neutra fronte a calquera filosofía ou concepción do mundo, nin materialista nin espiritualista, nin atea nin teísta, etc., e que a súa misión esencial será formar personalidades con gran independencia e espírito crítico, capaces de decidir por si mesmas respecto de estes e todos os demais problemas teóricos e prácticos que deban enfrontar na súa vida adulta. Desde este punto de vista, achéganse máis a institucións tales como Summerhill.[4]

En calquera caso, toda pedagogía anarquista considera indispensable a integración do traballo intelectual co traballo manual; insiste no valor da experimentación persoal e directa; considera o xogo (aínda que non o deporte puramente competitivo) como excelente medio educativo, tende a suprimir os exames, as cualificacións, as competencias académicas, os premios e os castigos ao mesmo tempo que fomenta a solidariedade, a curiosidade desinteresada, o ansia de saber, a liberdade para pensar, escribir e construír, etc.

[1] Cf. G. Leval, La pedagogía de Bakunin, «Reconstruir», 100.
[2] Cf. J. Álvarez Junco, La ideología política del anarquismo español, Madrid, 1976, p. 529.
[3] Cf. J. R. Schmid, El maestro compañero y la pedagogía libertaria, Barcelona, 1976.
 
[4] Cf. ERA 80, Els anarquistes, educadors del poble. «La Revista Blanca» (1898 1905), Barcelona, 1977, p. 201.
 

 

Ángel Cappelletti
 
Fragmento do Libro La Ideología anarquista de Ángel Cappelletti.
Sección: